Prostata bezining xavfsiz gipertrofiyasi (DGPJ): belgilari, sabablari, tashxis va davolash

Prostata bezining xavfsiz gipertrofiyasi (DGPJ) — bu saraton bilan bog’liq bo’lmagan, yosh bilan bog’liq holda prostata to’qimasining kattalashishidir. Bez qovuq ostida joylashgan bo’lib, siydik chiqarish yo’lining (uretraning) bir qismini o’rab turadi, shuning uchun uning kattalashishi uretra yo’lagini toraytirib, siydikning chiqishini qiyinlashtirishi mumkin.

Kundalik hayotda bu atamalar ko’pincha bir xil ma’noda ishlatiladi: DGPJ — bu prostata to’qimasidagi mikroskopik o’zgarishlarni bildiruvchi tashxis, «kattalashgan prostata» — bezning hajmi oshganini, «xavfsiz prostata obstruktsiyasi» esa aynan shu kattalashish tufayli siydik oqimining qiyinlashishini anglatadi. Bunda prostata hajmi har doim ham belgilarning kuchliligiga mos kelmaydi: ba’zi erkaklarda prostata katta bo’lsa-da belgilar kam, boshqalarida esa kichik kattalashish sezilarli noqulaylik keltirib chiqaradi.

DGPJ yosh bilan tobora ko’proq uchraydi: u 40–64 yoshli erkaklarning taxminan 5–6 foizida va 65 yoshdan katta erkaklarning 29–33 foizida kuzatiladi. Bu 50 yoshdan oshgan erkaklarda eng ko’p uchraydigan prostata muammosi bo’lib, 40 yoshgacha bo’lgan erkaklarda kamdan-kam belgi beradi.

Aniq sababi to’liq aniqlanmagan, biroq prostata to’qimasining o’sishi yosh ulg’ayishi va gormonal fon o’zgarishi bilan bog’liq deb hisoblanadi. DGPJ yoki uning belgilari rivojlanish ehtimolini oshiruvchi omillarga quyidagilar kiradi: yoshning ulg’ayishi, oilada DGPJ tarixi, semizlik, 2-tur qandli diabet, yurak-qon tomir kasalliklari, surunkali buyrak kasalligi, jismoniy faolligining pastligi va erektil disfunksiya. Bu omillardan biri borligi kasallik albatta rivojlanishini anglatmaydi.

Belgilar ikki guruhga bo’linadi. Siydik chiqarish paytidagi belgilar: kuchsiz oqim, siydik chiqarishni boshlashda qiyinchilik, uzilib-uzilib chiqishi, kuchanish, uzoq davom etishi, oxirida tomchilab qolishi, qovuq to’liq bo’shamagandek tuyulishi. Qovuq to’lish paytidagi belgilar: tez-tez siydikka borish, kuchli siyish istagi, tunda uyg’onib siyishga chiqish, ba’zida istagan paytda ushlab qololmaslik.

Kattalashgan prostataning eng ko’p uchraydigan 10 ta belgisi: kuchsiz siydik oqimi, siydik chiqarishni boshlashda qiyinchilik, tez-tez siyish, kuchli istak, tunda siyishga uyg’onish, oqimning uzilib-uzilib chiqishi, siyishdan keyin tomchilash, kuchanish, to’liq bo’shamagandek his qilish va odatiy siyish ritmini saqlashning qiyinligi. Belgilarning kuchliligi har bir erkakda turlicha bo’ladi.

Bu holatlar bir xil siydik belgilarini berishi mumkin, ammo bular turli kasalliklardir. DGPJ — prostataning xavfsiz kattalashishi bo’lib, kuchsiz oqim, tez-tez siyish, tungi siyish va to’liq bo’shamaslik bilan namoyon bo’ladi. Prostatit — prostataning yallig’lanishi yoki infeksiyasi bo’lib, odatda chanoq sohasidagi og’riq, og’riqli siyish va og’riqli ejakulyatsiya, o’tkir bakterial holatda esa isitma bilan kechadi. Prostata saratoni — bez hujayralarining zararli o’sishi bo’lib, ko’pincha dastlabki bosqichlarda hech qanday belgi bermaydi, siydik belgilarining o’zi esa saraton uchun xos emas.

DGPJ borligi prostata saratoni borligini anglatmaydi, lekin bu onkologik ehtiyotkorlik zarurligini ham bekor qilmaydi: shifokor anamnez, ko’rik, PSA darajasi va boshqa ma’lumotlarga asoslanib qo’shimcha tekshiruv kerak-kerakmasligini hal qiladi.

Ko’pchilik erkaklarda DGPJ yengil yoki o’rtacha darajada kechadi va jiddiy asoratlarsiz o’tadi. Biroq davolanmagan yoki asta-sekin kuchayib boruvchi obstruksiya quyidagilarga olib kelishi mumkin: o’tkir yoki surunkali siydik to’xtab qolishi, qaytalanuvchi siydik yo’llari infeksiyalari, qovuq toshlari, siydikda qon, qovuq disfunksiyasi, yuqori siydik yo’llarining kengayishi va og’ir holatlarda buyrak funksiyasining buzilishi.

O’tkir siydik to’xtab qolishi — bu erkak birdaniga siya olmay qoladigan holat bo’lib, kuchli istak bo’lsa-da siydik chiqmaydi va qorinning pastki qismida kuchli noqulaylik yuzaga keladi. Bu holat shoshilinch tibbiy yordamni talab qiladi.

Tashxis batafsil anamnez yig’ishdan boshlanadi (qaysi belgilar, qachondan beri, tunda necha marta uyg’onadi, qancha suyuqlik ichadi, kofein va alkogol iste’moli, qabul qilayotgan dorilar, oldingi siydik infeksiyalari yoki prostata/siydik yo’llari amaliyotlari, jinsiy belgilar, oilaviy anamnez) va jismoniy ko’rikdan, jumladan prostataning hajmi, shakli va konsistensiyasini baholash uchun barmoq bilan to’g’ri ichak orqali tekshiruvdan (DRI) iborat.

Qo’shimcha usullar: xalqaro prostata belgilari shkalasi (IPSS) — belgilar kuchliligi va hayot sifatiga ta’sirini baholovchi standart so’rovnoma; siydik tahlili — infeksiya, qon, glyukoza yoki oqsilni aniqlash uchun; PSA (prostata-spetsifik antigen) qon tahlili — DGPJ, prostatit yoki prostata saratonida ham ko’tarilishi mumkin, shuning uchun u yolg’iz holda tashxis qo’ya olmaydi; siyishdan keyin qovuqda qolgan siydik miqdorini o’lchash; uroflowmetriya — siydik oqimining tezligi va xarakterini baholash; prostata UZI. Sistoskopiya va urodinamik tekshiruv esa tashxis noaniq bo’lganda yoki natija davolash taktikasini o’zgartiradigan holatlardagina tanlab qo’llaniladi.

DGPJ bo’lgan har bir erkakka darhol davolanish shart emas. Belgilari yengil va uni unchalik bezovta qilmayotgan erkaklarga turmush tarzini o’zgartirish va muntazam nazorat bilan kuzatib borish tavsiya etilishi mumkin: uxlashdan oldin ko’p suyuqlik ichmaslik, kofein va alkogolni kamaytirish, jismoniy faol bo’lish, siydikni uzoq vaqt ushlab turmaslik, qabul qilinayotgan dorilarni qayta ko’rib chiqish (ba’zi shamollashga qarshi, antigistamin, antidepressant, tinchlantiruvchi va siydik haydovchi dorilar belgilarni kuchaytirishi mumkin — shifokor bilan maslahatlashmasdan buyurilgan dorini to’xtatmang).

Dorilardan: alfa-blokatorlar (tamsulozin, alfuzozin, doksazozin, terazozin, silodozin) — prostata va qovuq bo’yni mushaklarini bo’shashtiradi, nisbatan tez ta’sir qiladi, lekin prostatani kichraytirmaydi; 5-alfa-reduktaza ingibitorlari (finasterid, dutasterid) — dihidrotestosteron ishlab chiqarishni kamaytirib, prostata hajmini oylar davomida kichraytiradi va siydik to’xtab qolishi hamda operatsiya ehtiyoji xavfini uzoq muddatda kamaytiradi; kombinatsion terapiya — o’rtacha-og’ir belgilarda va progressiya xavfi yuqori bo’lganda ikkala guruh birga qo’llaniladi; PDE5 ingibitorlari (tadalafil) — mos bemorlarda ham siydik belgilarini, ham erektil funksiyani yaxshilashi mumkin.

Dori-darmonlarga qaramay belgilar davom etsa, dorilar yaxshi ko’tarilmasa, siydik to’xtab qolishi yoki siydik yo’llari infeksiyasi qaytalanaversa, qovuqda tosh hosil bo’lsa, sezilarli qon ketishi davom etsa yoki bemor variantlarni muhokama qilgandan so’ng protsedura davolashni o’zi afzal ko’rsa — jarrohlik yoki minimal invaziv davolash ko’rib chiqiladi.

Minimal invaziv usullar (prostata hajmi va anatomiyasiga qarab): prostatik uretral lift, suv bug’i bilan termoterapiya va boshqa termik/ablyatsion usullar. Jarrohlik usullari: prostatani transuretral rezeksiya qilish (TURP), lazer bilan to’qimani olib tashlash yoki enukleatsiya qilish, juda katta prostatalarda esa ochiq (oddiy) prostatektomiya.

Operatsiya jinsiy funksiyaga ta’sir qilishi mumkin: retrograd ejakulyatsiya, ejakulyator disfunksiya, erektil disfunksiya, vaqtinchalik tez-tez yoki kuchli siyish istagi, siydik ushlay olmaslik, qon ketishi, infeksiya yoki uretraning torayishi kuzatilishi mumkin. Xavf protseduraga qarab farq qiladi, shuning uchun operatsiyadan oldin erektsiya, ejakulyatsiya, unumdorlik va tiklanish muddati haqida urolog bilan gaplashib olish kerak.

Prostataning yosh bilan kattalashishini kafolatli oldini olish usuli yo’q, chunki asosiy omil — yosh ulg’ayishi. Biroq jismoniy faol bo’lish, sog’lom vaznni saqlash, diabet va yurak-qon tomir xavf omillarini nazorat qilish, ortiqcha alkogolni cheklash va belgilarni kuchaytiradigan bo’lsa kofeinni kamaytirish umumiy siydik va yurak-qon tomir sog’lig’ini qo’llab-quvvatlashi mumkin, shuningdek belgi paydo bo’lishi bilanoq shifokorga murojaat qilish muammoni erta aniqlashga yordam beradi.

Quyidagi holatlarda urologga murojaat qiling: siydik oqimi doimiy kuchsiz bo’lsa, siyishni boshlash qiyin bo’lsa, tez-tez yoki tunda siyish kuzatilsa, tomchilash bo’lsa, to’liq bo’shamagandek tuyulsa, belgilar uyqu yoki kundalik faoliyatga xalaqit bersa, siydik yo’llari infeksiyasi qaytalansa yoki siydikda qon ko’ringan bo’lsa. Agar umuman siya olmasangiz, ayniqsa qorinning pastki qismida kuchli og’riq bo’lsa, shuningdek og’riqli, tez-tez va kuchli siyish istagi bilan birga isitma va qaltirash paydo bo’lsa — shoshilinch tibbiy yordamga murojaat qiling.