Простатаның қатерсіз гиперплазиясы (ҚГП): белгілері, себептері, диагностикасы және емі

Простатаның қатерсіз гиперплазиясы (ҚГП) — қатерлі ісікпен байланысы жоқ, жасқа байланысты простата тінінің ұлғаюы. Без қуықтың астында орналасып, несеп шығару жолының (уретраның) бір бөлігін қоршап тұрады, сондықтан оның ұлғаюы уретра жолын тарылтып, несептің шығуын қиындатуы мүмкін.

Күнделікті сөйлеуде бұл атаулар жиі синоним ретінде қолданылады: ҚГП — простата тіндеріндегі микроскопиялық өзгерістерді білдіретін диагноз, «ұлғайған простата» — бездің көлемінің үлкеюі, ал «простатаның қатерсіз обструкциясы» — осы ұлғаюға байланысты нақты кедергіні білдіреді. Простатаның көлемі әрдайым белгілердің ауырлығына сәйкес келе бермейді: кейбір еркектерде простата үлкен болса да белгілер аз, ал басқаларында аздаған ұлғаю да айтарлықтай қолайсыздық тудырады.

ҚГП жасқа байланысты жиілей түседі: ол 40–64 жас аралығындағы еркектердің шамамен 5–6%-ында және 65 жастан асқандардың 29–33%-ында кездеседі. Бұл 50 жастан асқан еркектердегі ең жиі кездесетін простата мәселесі, ал 40 жасқа дейін сирек белгі береді.

Дәл себебі толық анықталмаған, бірақ простата тінінің өсуі жас ұлғаюы мен гормоналды өзгерістерге байланысты деп есептеледі. ҚГП немесе оның белгілерінің пайда болу ықтималдығын арттыратын факторларға мыналар жатады: жастың ұлғаюы, отбасында ҚГП тарихы, семіздік, 2-типті қант диабеті, жүрек-қантамыр аурулары, бүйректің созылмалы ауруы, дене белсенділігінің төмендігі және эректильді дисфункция. Осы факторлардың біреуінің болуы ауру міндетті түрде дамиды дегенді білдірмейді.

Белгілер екі топқа бөлінеді. Несеп шығару кезіндегі белгілер: әлсіз ағын, бастауда қиындық, үзік-үзік ағу, күш салу, ұзаққа созылу, соңында тамшылау, қуықтың толық босамағандай сезілуі. Қуық толу кезіндегі белгілер: жиі несеп шығару, күшті қысым сезілуі, түнде ояу тұрып несеп шығаруға бару, кейде ұстай алмау.

Ұлғайған простатаның ең жиі кездесетін 10 белгісі: әлсіз несеп ағыны, несеп шығаруды бастаудағы қиындық, жиі несеп шығару, күшті қысым, түнде оянып несеп шығару, ағынның үзік-үзік болуы, несеп шыққаннан кейін тамшылау, күш салу, толық босамағандай сезілу және қалыпты несеп шығару ырғағын сақтаудың қиындығы. Белгілердің ауырлығы әр еркекте әртүрлі болады.

Бұл жағдайлар ұқсас несеп белгілерін беруі мүмкін, бірақ бұлар әртүрлі аурулар. ҚГП — простатаның қатерсіз ұлғаюы, әлсіз ағын, жиі несеп шығару, түнгі несеп шығару және толық босамаумен көрінеді. Простатит — простатаның қабынуы немесе инфекциясы, әдетте жамбас аймағындағы ауырсыну, ауырсынулы несеп шығару және ауырсынулы эякуляциямен, ал жіті бактериялық түрінде қызбамен қатар жүреді. Простата обыры — без жасушаларының қатерлі өсуі болып табылады, ол көбіне алғашқы кезеңдерде белгісіз өтеді, ал несеп белгілерінің өзі обырға тән емес.

ҚГП-ның болуы простата обыры бар дегенді білдірмейді, бірақ бұл онкологиялық сақтықты да жоққа шығармайды: дәрігер анамнез, тексеру, ПСА деңгейі және басқа деректер негізінде қосымша тексеру қажет пе, соны шешеді.

Көптеген еркектерде ҚГП жеңіл немесе орташа түрде, елеулі асқынусыз өтеді. Алайда емделмеген немесе үдемелі обструкция мыналарға әкелуі мүмкін: жіті немесе созылмалы несеп тоқтап қалуы, қайталанатын несеп жолдары инфекциялары, қуық тастары, несепте қан, қуық дисфункциясы, жоғарғы несеп жолдарының кеңеюі және ауыр жағдайларда бүйрек қызметінің бұзылуы.

Жіті несеп тоқтап қалуы — еркек кенеттен несеп шығара алмай қалатын жағдай, күшті қысым сезіледі, бірақ несеп шықпайды және іштің төменгі бөлігінде қатты қолайсыздық пайда болады. Бұл жағдай жедел медициналық көмекті қажет етеді.

Диагностика толық анамнез жинаудан басталады (қандай белгілер, қашаннан бері, түнде неше рет оянады, қанша сұйықтық ішеді, кофеин мен алкоголь тұтынуы, қабылдап жүрген дәрілер, бұрынғы несеп жолдары инфекциялары немесе простата/несеп жолдарына жасалған араласулар, жыныстық белгілер, отбасылық анамнез) және дене тексерісінен, оның ішінде простатаның көлемін, пішінін және тығыздығын бағалау үшін саусақпен тік ішек арқылы тексеруден (СТІТ) тұрады.

Қосымша әдістер: халықаралық простата белгілерін бағалау шкаласы (IPSS) — белгілердің ауырлығы мен өмір сапасына әсерін бағалайтын стандартты сауалнама; несеп талдауы — инфекцияны, қанды, глюкозаны немесе ақуызды анықтау үшін; ПСА (простатаға тән антиген) қан талдауы — ҚГП-да да, простатитте де, простата обырында да жоғарылауы мүмкін, сондықтан ол жалғыз өзі диагноз қоя алмайды; несеп шығарғаннан кейін қуықта қалған несепті өлшеу; урофлоуметрия — несеп ағынының жылдамдығы мен сипатын бағалау; простата УДЗ. Цистоскопия мен уродинамикалық зерттеу диагноз күмәнді болғанда немесе нәтиже емдеу тактикасын өзгертетін жағдайда ғана таңдамалы түрде қолданылады.

ҚГП бар әрбір еркекке бірден ем қажет емес. Белгілері жеңіл және онша мазаламайтын еркектерге өмір салтын өзгертумен және тұрақты бақылаумен белсенді бақылау ұсынылуы мүмкін: ұйықтар алдында сұйықтықты шектеу, кофеин мен алкогольді азайту, дене белсенділігін сақтау, несепті ұзақ уақыт ұстамау, қабылдап жүрген дәрілерді қайта қарау (кейбір түшкіргіш, антигистаминдік, антидепрессант, тыныштандырғыш және несеп айдағыш дәрілер белгілерді күшейтуі мүмкін — тағайындалған дәріні дәрігермен ақылдаспай тоқтатпаңыз).

Дәрілерден: альфа-блокаторлар (тамсулозин, альфузозин, доксазозин, теразозин, силодозин) — простата мен қуық мойны бұлшықеттерін босаңсытады, салыстырмалы түрде тез әсер етеді, бірақ простатаны кішірейтпейді; 5-альфа-редуктаза ингибиторлары (финастерид, дутастерид) — дигидротестостерон өндірісін азайту арқылы простата көлемін айлар бойы кішірейтеді және несеп тоқтап қалу мен операция қажеттілігінің ұзақ мерзімді қаупін төмендетеді; аралас терапия — орташа-ауыр белгілерде және үдеу қаупі жоғары болғанда екі топ бірге қолданылады; ФДЭ-5 ингибиторлары (тадалафил) — сәйкес науқастарда несеп белгілерін де, эректильді функцияны да жақсартуы мүмкін.

Дәрі-дәрмекке қарамастан белгілер сақталса, дәрі жақсы көтерілмесе, несеп тоқтап қалуы немесе несеп жолдары инфекциясы қайталанып тұрса, қуықта тас пайда болса, елеулі қан кетуі жалғасса немесе науқас нұсқаларды талқылағаннан кейін өзі процедуралық емді қаласа — операция немесе аз инвазивті ем қарастырылады.

Аз инвазивті әдістер (простата көлемі мен анатомиясына байланысты): простата уретрасын көтеру (лифтинг), су буымен термотерапия және басқа термиялық/абляциялық әдістер. Хирургиялық әдістер: простатаны трансуретральды резекциялау (ТУРП), лазерлік әдістермен тінді алып тастау немесе энуклеация жасау, өте үлкен простата жағдайында — ашық простатэктомия.

Операция жыныстық функцияға әсер етуі мүмкін: ретроградты эякуляция, эякуляциялық дисфункция, эректильді дисфункция, уақытша жиі немесе күшті несеп шығару қажеттілігі, несепті ұстай алмау, қан кету, инфекция немесе уретраның тарылуы болуы мүмкін. Қауіп процедураға байланысты өзгереді, сондықтан операцияға дейін эрекция, эякуляция, ұрпақ жалғастыру қабілеті және қалпына келу мерзімі туралы урологпен ақылдасқан жөн.

Простатаның жасқа байланысты ұлғаюын кепілді түрде болдырмайтын әдіс жоқ, себебі негізгі фактор — жас ұлғаюы. Дене белсенділігін сақтау, дене салмағын қалыпты ұстау, диабет пен жүрек-қантамыр қауіп факторларын бақылау, шектен тыс алкогольді шектеу және белгілерді күшейтетін болса кофеинді азайту жалпы несеп және жүрек-қантамыр денсаулығын қолдауға көмектеседі, сондай-ақ тұрақты белгілер кезінде ерте жүгіну мәселені ерте анықтауға мүмкіндік береді.

Мына жағдайларда урологқа жүгініңіз: несеп ағыны тұрақты әлсіз болса, несеп шығаруды бастау қиын болса, жиі немесе түнде несеп шығару байқалса, тамшылау болса, толық босамағандай сезілсе, белгілер ұйқыға немесе күнделікті іс-әрекетке кедергі келтірсе, несеп жолдары инфекциясы қайталанса немесе несепте қан байқалса. Мүлдем несеп шығара алмасаңыз, әсіресе іштің төменгі бөлігінде қатты ауырсыну болса, сондай-ақ ауырсынулы, жиі және күшті несеп шығарумен қатар қызба мен қалтырау пайда болса — жедел медициналық көмекке жүгініңіз.