Bir tomonlama va ikki tomonlama varikotsele: farqi nimada?

Varikotsele moyakchaning bir tomonini yoki ikkala tomonini birdek qamrab olishi mumkin. Bir tomonlama varikotsele faqat bitta tomonda rivojlanadi, ikki tomonlama esa ikkalasiga ham ta’sir qiladi. Ikkala tomonda ham kengaygan tomirlar bo’lishi xavotirli tuyulsa-da, joylashuvning o’zi reproduktiv salomatlik yoki kundalik qulaylik haqida to’liq tasavvur bermaydi.

Quyida bir tomonlama va ikki tomonlama varikotselening farqini, ularning fertillikka bog’liqligini, qanday tashxis qo’yilishini va davolash aslida qachon zarurligini tushuntiramiz.

Varikotsele — moyaklardan qonni oqizib chiqaradigan moyakcha ichidagi tomirlar (pampiniform pleksus)ning kengayishi. Bunday tomirlar odatda asta-sekin rivojlanadi va ko’pincha balog’at yoshida yoki undan keyin aniqlanadi.

Erkak tomirlarining tuzilish xususiyatlari tufayli varikotsele chap tomonda ancha ko’p uchraydi. Ko’pchilik erkaklar hech qanday alomatni sezmaydi va varikotsele haqida faqat rejali ko’rikda bilib qoladi, boshqalarida esa zil-zil og’riq, og’irlik hissi yoki ko’zga tashlanadigan burama tomirlar kuzatiladi.

Bir tomonlama varikotsele moyakchaning faqat bitta tomonini — ko’pincha chap tomonini — qamrab oladi. Chap moyak venasi buyrak venasiga to’g’ri burchak ostida qo’shiladi, bu esa tinch holatda yuqoriroq bosim yaratadi va chap tomonni qon to’planishiga moyilroq qiladi.

Tomir kattaligi va qon to’planishi darajasiga qarab bir tomonlama varikotsele quyidagilar bilan namoyon bo’lishi mumkin: kun oxiriga borib kuchayadigan doimiy zil-zil og’riq yoki og’irlik hissi; ko’zga ko’rinadigan yoki paypaslanadigan tuzilma («qurtlar to’plami»); zararlangan tomonda moyak o’lchamidagi farq; sperma ishlab chiqarish yoki sifatining pasayishi.

Ikki tomonlama varikotsele moyakchaning ham chap, ham o’ng tomonida kengaygan tomirlar mavjudligini bildiradi. Anatomik jihatdan bu ikkala tomondagi venoz drenaj yo’llari ham kengaygan tomirlar hosil qilganini anglatadi. Bu odatda ko’rik, fertillik tekshiruvi yoki moyakcha UTT paytida aniqlanadi.

Tomirlarning qaysi tomonda joylashgani tashxisning faqat bir qismi, xolos. Ham bir tomonlama, ham ikki tomonlama varikotselede klinik qarorlar faqat tomirlar qaysi tomonda ekaniga emas, balki ko’rik natijalari, spermogramma ko’rsatkichlari, moyak hajmi va bemorning maqsadlariga asoslanadi.

Erkak fertilligini baholashda urologlar birinchi navbatda funksional ko’rsatkichlarga — spermogramma natijalari va moyak hajmiga — e’tibor beradi, qancha tomon zararlanganiga emas. Asosiy ko’rsatkichlar: sperma konsentratsiyasi, harakatchanligi, morfologiyasi (shakli), moyaklarning holati (atrofiya yo’qligi) va juftlik qancha vaqtdan beri farzand ko’rishga urinayotgani. Sperma ishlab chiqarish tabiiy ravishda o’zgarib turgani uchun urologlar odatda bir necha tahlilni dinamikada baholaydi.

Bir tomonlama varikotsele ham bepushtlikka olib kelishi mumkinmi? Ha. Varikotsele faqat bir tomonda bo’lsa ham, qon to’planishi moyakchaning umumiy haroratini oshirishi va oksidlanish stressini kuchaytirishi, natijada ikkala moyakda ham sperma ishlab chiqarishni yomonlashtirishi mumkin. Biroq bir tomonlama varikoteseli ko’p erkaklarda sperma ko’rsatkichlari normal bo’lib qoladi va ular tibbiy aralashuvsiz farzand ko’radi.

Bir yoki ikki tomonlama varikotseledan gumon qilinganda tekshiruv oddiy tartibda o’tkaziladi: jismoniy ko’rik — asosiy diagnostik qadam, shifokor tik turgan holatda moyakchani ko’zdan kechiradi, ba’zan kengaygan tomirlarni sezishni osonlashtirish uchun Valsalva sinovi so’raladi; spermogramma — oila rejalashtirish maqsadida tavsiya etiladi, sperma soni, harakati va shaklini o’lchaydi; moyakcha UTT — ko’rik noaniq bo’lsa yoki boshqa tuzilmalarni tekshirish kerak bo’lsa qo’llaniladi (faqat mayda, paypaslanmaydigan varikoteseleni topish uchun rutin UTT odatda tavsiya etilmaydi); moyak hajmini baholash — ikkala moyak ham normal o’sib-rivojlanayotganini tekshirish uchun o’lchanadi.

Davolash individual tanlanadi va har bir varikotsele protsedura yoki operatsiyani talab qilmaydi. Urologik tavsiyalarga ko’ra, tiklash odatda varikotsele jismonan paypaslanadigan bo’lsa, juftlikda hujjatlashtirilgan farzand ko’rish qiyinchiligi bo’lsa va erkakda spermogramma buzilishlari aniqlansa ko’rib chiqiladi. Davolash, shuningdek, moyak hajmi kamayish belgilari bo’lgan o’smirlarda yoki doimiy, og’ir kechadigan og’riqli kattalarda ham ko’rib chiqilishi mumkin. Faqat UTTda ko’rinadigan va qo’l bilan paypaslanmaydigan mayda varikotselelar odatda davolanmaydi.

Bir tomonlama varikotsele vaqt o’tishi bilan ba’zan boshqa tomonda ham aniqlanishi mumkin — bu odatda yangi muammo emas, balki avval sezilmagan varikotsele ko’proq bilinadigan bo’lib qolgan. Biroq bir tomonlama varikotsele muqarrar ravishda ikkala tomonga tarqaladi deb hisoblash noto’g’ri: yangi shish, ko’rinish o’zgarishi yoki og’riq kuchayishi sezilsa, shifokor tekshiruvidan o’tish kerak. Klinik ahamiyatni joylashuv emas, balki aniq ko’rsatkichlar belgilaydi: tomir darajasi (ko’zga ko’rinadimi, kuchsiz zo’riqmasdan paypaslanadimi yoki faqat Valsalva sinovida seziladimi), spermogramma natijalari, moyak o’lchami va noqulaylik darajasi.

Mutaxassis konsultatsiyasiga yozilishga arziydi, agar: sizda varikotsele aniqlangan bo’lsa va oila rejalashtirishni muhokama qilmoqchi bo’lsangiz; siz va sherigingiz 12 oydan ortiq natijasiz farzand ko’rishga urinayotgan bo’lsangiz; spermogrammangizda buzilishlar aniqlangan bo’lsa; moyakchada doimiy og’riq, og’irlik yoki noqulaylik his qilsangiz; moyaklar o’lchamida aniq farq sezsangiz; moyakchada yangi yoki kattalashib borayotgan kengaygan tomirlarni sezsangiz.

Ikki tomonlama varikotsele bir tomonlamadan yomonroqmi? Shart emas. Klinik daraja, sperma sog’ligi, moyak o’lchami va alomatlar tomonlar soniga qaraganda ancha muhimroq umumiy og’irlikni belgilaydi.

Varikotselem bo’lsa avtomatik ravishda operatsiya kerakmi? Yo’q. Qaror klinik topilmalar, alomatlar, moyak rivojlanishi, spermogramma ko’rsatkichlari va bemorning fertillik maqsadlariga bog’liq.

Varikotsele ikkala moyakka ham ta’sir qilishi mumkinmi? Ha, bunday holda u ikki tomonlama deb tasniflanadi.

Varikotsele og’riqsiz ham bepushtlikka olib kelishi mumkinmi? Ha. Og’riq va fertillik turli mexanizmlar orqali yuzaga keladi — mutlaqo og’riqsiz varikotsele ham sperma ishlab chiqarishga ta’sir qilishi mumkin, shu sababli spermogramma baholash uchun juda muhim.